(Развагі перакладчыка літургічных тэкстаў)

У пачатку 1920-х гадоў беларускі сьвятар і паэта Казімер Сваяк пісаў:

Пашлі мне, Божа, пару такую,
Калі пачнём мы Імшу сьвятую
За край наш родны адпараўляць:
Бо вельмі цяжка, што мова наша, —
Розуму й сэрца нашага паша, —
Ня ўмее Бога праслаўляць [1].

Увосень 1953 году я першы раз пераступіў парог Грэцкай калегіі ў Рыме. У тым часе я ня ведаў вышэй прыведзенага верша, але ён вельмі добра перадаваў тое, што мяне хвалявала.

Грэцкая калегія была заснаваная ў 1577 годзе папам Рыгорам ХІІІ «для грэкаў і іншых усходніх нацыяў». У адрозьненьне ад іншых падобных установаў у Вечным Горадзе, яна была прызначаная для студэнтаў, згодна з тагачаснай тэрміналёгіяй, «закону грэцкага», г. зн. бізантыйскага абраду. Пасьля Берасьцейскай Уніі ў ёй вучылася нямала беларусаў, сярод іх будучыя мітрапаліты Язэп Руцкі, Рафаэль Корсак, Антон Сялява, Габрыель Календа, Кіпрыян Жахоўскі і інш. У маім часе сярод студэнтаў былі грэкі, італа-албанцы, албанцы, арабы з Сырыі, Лібану, Галілеі і румыны. Багаслужэньні адбываліся па-грэцку. Лекцыі ва ўнівэрсытэце чыталіся на лацінскай мове. Звычайнай мовай зносінаў між студэнтамі была італьянская, хоць безумоўна кожная група гаварыла між сабою на роднай мове.

Мяне тады ўразіла, што ўсе нацыянальныя групы, прадстаўленыя ў калегіі, мелі літургічныя тэксты на ўласнай мове. На ёй адпраўлялі літургію новыя сьвятары, а таксама госьці, якія прыязджалі з Грэцыі і Блізкага Усходу. Мне было сумна, што беларусы ня маюць літургіі на роднай мове. Узьнікла нават падазрэньне, што можа Дух Сьвяты, калі раздаваў мовы апосталам, забыўся пра нас… З усёй павагай да царкоўнаславянскай мовы, я з уласнага дасьведчаньня ведаў цяжкасьці ў зразуменьні сэнсу прачытанага або пачутага. Іншыя мелі ня меншыя цяжкасьці. Памятаю, як некалькі гадоў пазьней я спытаўся ў аднаго праваслаўнага сьвятара, які быў у мяне ў гасьцях, ці разумеюць ягоныя парафіяне, калі ён служыць на царкоўнаславянскай мове. Было якраз сьвята прарока Ільлі, калі на вячэрняй службе чытаюцца доўгія ўрыўкі са Старога Запавету. Мой госьць шчыра прызнаўся:

«Яны не разумеюць, але прьшаюць вераю». Мяне такі адказ моцна зьдзівіў. Я падзіўляў веру гэтых людзей, але таксама мне стала крыўдна за іх, што іх так абдзялілі. Дый што казаць пра сьвецкіх, калі сьвятар з трыццацігадовым стажам сур’ёзна стараўся пераканаць мяне, што ў нядзельным трапары 4 тону «Светлую воскресення проповедь от ангела уведевше Господние ученицы…», слова «ученицы…» азначае вучняў Хрыстовых, г. зн. мужчынаў… Калі б ён ведаў грэцкую мову ён ніколі не перамяшаў бы μαθήτριαι (вучаніцы) з μαθηταί (вучні).

Мне прыгадаўся вялікі знаўца народнага жыцьця Якуб Колас, які ў сваёй «Новай зямлі» так апісаў працэс чытаньня Дзеяньняў сьвятых Апосталаў у царкве перад пачаткам велікоднай службы:

А Чыліноў Алесь надзьму ся.
Ў сьвятыя дзеяньні уткнуўся
І там, дзе слоў не расчытае,
На сажань голас працягае [2].

У 1959 годзе, ужо як сьвятар, я вярнуўся ў Лёндан і адразу ўзяўся за працу над перакладам сьвятой Літургіі. Недзе ў пачатку 1960 г. я з гонарам прынёс плён маіх высілкаў на суд да маіх старэйшых калегаў-сьвятароў, але яны хутка астудзілі мой энтузіязм: як гэта я асьмеліўся ўзяцца за такую працу, якую старэйшыя і больш дасьведчаныя за мяне баяцца пачынаць. Гэта было добра для маёй пакоры, але сваіх намераў я не пакінуў і працягваў працаваць над перакладамі, не паказваючы іх нікому, праз блізу 20 наступных гадоў.

Патрэба літургічных тэкстаў на беларускай мове тады ўжо выразна адчувалася. Незалежна ад мяне, у Чыкага Вацлаў Пануцэвіч зрабіў пераклад Літургіі Сьв. Яна Залатавуснага і ў 1958 г. выдаў яе асобнай кніжкай. Ягоным перакладам карысталіся ў беларускай грэка-каталіцкай царкве Хрыста Спаса ў Чыкага. Крыху пазьней літургічнымі перакладамі пачаў займацца Архіепіскап Беларускай Праваслаўнай Аўтакефальнай Царквы Мікалай. У 1980 г. у Таронта выйшаў друкам ягоны «Службоўнік» (другое выданьне ў 1994 г.).

Першая неабходная ўмова добрага перакладу — веданьне мовы арыгіналу і той, на якую робіцца пераклад. У выпадку бізантыйскага абраду арыгінальнай мовай ёсьць грэцкая. Існуюць многія добрыя пераклады бізантыйскіх літургічных тэкстаў на сучасныя мовы, і яны могуць быць вельмі карысныя для параўнаньня. Калі ідзе пра царкоўнаславянскія тэксты, асьвячаныя больш як тысячагадовай традыцыяй, дык яны ў сваёй абсалютнай большасьці вельмі блізкія да грэцкіх арыгіналаў. Можна сказаць, што яны зьяўляюцца прыкладам, якімі павінны быць пераклады. Толькі ў некаторых выпадках будова сказаў паводле ўзору грэцкага сынтаксісу робіць тэкст цяжкім да зразуменьня.

Апрача моваў, перакладчыку трэба мець добрую багаслоўскую і літургічную падрыхтоўку. Веданьне гістарычных абставінаў, у якіх ствараўся твор, дапамагае зразуменьню тэксту.

Для прыкладу прыгледзімся да перакладаў гімна «Адзінародны Сыне…», які сьпяваецца пасьля другога антыфана на літургіі сьв. Яна Залатавуснага і Базыля Вялікага, і параўнаем іх з арыгінальным грэцкім тэкстам.

1. Грэцкі арыгінальны тэкст [3]. ῟Ο μονογενὴς Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ἀθάνατος υπάρχων, καὶ καταδεξάμενος διὰ τὴν ἡμετέραν σοτηρίαν σαρκωθῆναι ἐκ τὴς ἁγίας  θεοτόκου καὶ ἀϊπαρθένου Μαρίας, ἀτρέπτως ἐνανθρωπήσας, σταυρωθείς δε. Χριστὲ ὀ Θεός θανάτω θάνατον πατήσας, εἷς ὢν τῆς ἁγίας Τριάδος, συνδοξαζόμενος τῷ Πατρί και τῷ Ἅγίῳ Πνεύματι σῶσον ἡμᾶς.

2. Царкоўнаславянскі тэкст [4]. Единородный Сыне и Слове Божїй, безсмертенъ сый, и изволивый спасенїя нашего ради воплотитися от святыя Богородицы и приснодѣвы Марiи, непреложно вочеловѣчивыйся: распныйся же, Христе Боже, смертїю смерть поправый, единъ сый святыя Троицы, спрославляемый Отцу и святому Духу, спаси нас.

3. Пераклад В. Пануцэвіча [5]. Адзінародны Сыне і Слова Божае, бясьсьмертны. Ты, каторы дзеля збаўленьня нашага нарадзіўся ад сьвятой Багародзіцы й заўсёды Дзевы Марыі, стаўся запраўдным чалавекам і быў расьпяты. О, Хрысьце Божа, ты ж сьмерцяй сьмерць пакарыў, і адзіны ёсьць у Сьвятой Тройцы, праслаўляны з Айцом і Сьвятым Духам, збаві нас.

4. Пераклад Архіеп. Мікалая 1980 г. [6]. Адзінародны і Несьмяротны Сыне і Слова Божае, прызволіўшы дзеля збаўленьня нашага, прыняць цела ад Сьвятое Багародзіцы і ўвесь час Дзевы Марыі і неадменна стацца чалавекам. І укрыжаваны быў, Хрысьце Божа, сьмерцяй сьмерць паканаў, адзіны ў Тройцы, роўнаслаўлены з Айцом і Сьвятым Духам, збаві нас.

4а. Папраўлены перакдад Архіеп. Мікалая 1994 г. [7]. Ты Адзін са Сьвятой Тройцы, роўнаславёны з Айцом і Сьвятым Духам, ратуй нас.

5. Пераклад А. Надсана [8]. Адзінародны Сыне і Слова Бога, Ты, Несьмяротны, дзеля нашага збаўленьня захацеў прыняць цела ад Сьвятое Багародзіцы і заўсёды Дзевы Марыі і, не зазнаўшы зьмены, стаўся чалавекам. Ты быў укрыжаваны, Хрысьце Божа, сьмерцю зьнішчыўшы сьмерць. Будучы адным з Сьвятой Тройцы, роўным славаю Айцу і Сьвятому Духу, збаў нас.

Гімн «Адзінародны Сыне…» — гэта свайго роду вызнаньне веры. У ім сьцьвярджаецца, што (а) Хрыстос, будучы несьмяротным Богам, не пацярпеўшы ніякай зьмены (ἀτρέπτως, непреложно), стаўся чалавекам. Пра гэта нічога ня кажацца ў тэксьце 3; (б) Хрыстос ёсьць адной з трох асобаў Сьвятой Тройцы (εἷς ὢν τῆς ἁγίας Τριάδος, единъ сый святыя Троицы) і ў ніякім выпадку адзіным у Сьвятой Тройцы, як сказана ў тэкстах 3 і 4. Відавочна, абодва перакладчыкі не зразумелі арыгінальнага тэксту і, ня маючы адпаведнай багаслоўскай падрыхтоўкі, не заўважылі, што з іхнім перакладам нешта не ў парадку. Я зьвярнуў ім на гэта ўвагу, і Уладыка Мікалай унёс папраўку ў другім выданьні свайго «Службоўніка» ў 1994 г. (гл. тэкст 4а), але факт застаецца фактам, што гэтымі тэкстамі карысталіся беларускія сьвятары і сьвецкія людзі праз даволі доўгія гады, і ніхто незаўважаў памылкі.

Гімн быў напісаны ў першай палове VI ст. праўдападобна самім імпэратарам Юстыніянам І (прыбл. 483–565), які намагаўся паяднаць манафізытаў з Царквою і знайсьці формулу, якая, без кампрамісу ў веры, была б для іх прымальнай. Як вядома, манафізыты сьцьвярджалі, што Хрыстос меў толькі адну прыроду — Боскую. Яны былі пераканыя (памылкова), што ў гэтым яны заставаліся вернымі пастановам Трэцяга Сусьветнага Эфэскага Сабору 431 г. У падтрымку сваіх поглядаў яны прыводзілі вядомую формулу сьв. Кірылы Александрыйскага "μία φὺσις θεοῦ Λόγου σεσζαρκομένη" (адна ўцелаўлёная прырода Бога Слова). Гэтую формулу Кірыла ўжыў у абароне тоеснасьці спрадвечнага Божага Слова (г. зн. другой асобы Сьвятой Тройцы) і Слова ўцелаўлёнага, г. зн. Ісуса Хрыста, супраць Нэсторыя, які не прызнаваў гэтай тоеснасьці і адмаўляў Найсьвяцейшай Дзеве Марыі права да тытулу «Багародзіцы.» На жаль, у фармулёўцы Кірылы адсутнічае яснае разьмежаваньне паміж паняцьцямі «прырода» (φύσις) і «асоба» (πρόσωπον) Спатрэбілася дакладнасьць лацінскай мовы — мовы заканадаўства і дзяржаўнай адміністрацыі, — каб унесьці яснасьць у гэтае пытаньне. Гэта было зроблена папам Рымскім сьвятым Львом Вялікім, які ў 449 г. у сваім лісьце да патрыярха Канстантынопальскага Флявіяна дае наступную фармулёўку: «Propter hanc ergo unitatem personae in utraque natura intelligendam et filius hominis legitur descendisse de caelo, cum Filus Dei carnem de ea virgine, de qua natus est, assumpserit. Et rursus Filius Dei crucifixus dicitur et sepultus…» [9] (Паколькі трэба разумець еднасьць асобы ў дзьвюх прыродах, кажам, што Сын Чалавечы зышоў з неба, у той час як Сын Божы прыняў цела ад тае Дзевы, ад якой нарадзіўся. Таксама кажам, што Сын Божы быў укрыжаваны і пахаваны…) Айцы Халкідонскага Сабору ў 451 г. прынялі фармулёўку Льва. У пастанове Сабору яны вызналі «Хрыста Сына Госпада адзінароднага ў дзьвюх прыродах (ἐν δύο φύσεσιν)... з захаваньнем асаблівасьцяў кожнай прыроды прысупадзеньні ў адной асобе і адной існасьці (εἷς ἐν πδόσωπον καὶ μίαν ὑπόστατασιν συντρεχούσης) [10]. У гімне «Адзінародны Сыне…» гаворыцца пра гэта, але, каб не запалохаць манафізытаў, без тэрміналёгіі, устаноўленай Халкідонскім Саборам. Мэта прыцягнуць манафізытаў не была дасягнутая, алезатое маем прыгожы гімн у гонар Госпада і Збаўцы нашага Ісуса Хрыста.

Як другі прыклад можа служыць наступны вядомы вячэрні гімн «Сьвятло лагоднае…», які ўжо сьв. Базыль Вялікі (прыбл. 330–379) называў старажытным.

1. Грэцкі тэкст [11]. Φῶς ἱλαρὸν ἁγίας δόξης ἀθανάτου Πατρός, οὐρανίου, ἁγίου, μάκαρος, Ἵησοῦ Χριστέ, ἐλθόντες ἐπὶ ἡλίου δύσιν, ἰδόντες φῶς ἑσπερινόν, ὑμνοῦμεν Πατέρα, Υἱόν, καὶ Ἅγιον Πνεῦμα, Θεόν. Ἄξιον σε ἐν πάσι καιροῖς ὑμνεῖσθαι φωναῖς αἰσίαις, Υἱὲ Θεοῦ, ζωὴν ὁ διδούς, διὸ ὁ κόσμος σὲ δοξάζει.

2. Царкоўнаславянскі пераклад [12]. Свѣте тихїй святыя славы безсмертнаго Отца небеснаго, святаго, блажженнаго, Іисусе Христе: пришедше на запад солнца, видѣвше свѣтъ вечернїй, поемъ Отца, й Сына, и святаго духа Бога. Достоинъ еси во вся времена пѣтъ быти гласы преподобными, Сыне божїй, живостъ даяй: тѣмже миръ Тя славить.

3. Пераклад Архіеп. Мікалая [13]. Ісусе Хрысьце, ціхі сьвет сьвятой славы несьмяротнага Айца, нябеснага, сьвятога, праслаўленага, мы, дажыўшы да заходу сонца, пабачыўшы сьвятло вячорняе славім Айца, і Сына, і Сьвятога Духа. Ты Сын Божы, што даеш жыцьцё. Ты дастойны, каб праслаўлялі Цябе ўвесь час галасамі справядлівых; дзеля гэтага ўвесь сьвет Цябе славіць.

4. Пераклад А. Надсана [14]. Сьвятло лагоднае сьвятое славы несьмяротнага Айца нябеснага, сьвятога, блаславёнага, Ісусе Хрысьце! Дажыўшы да захаду сонца, убачыўшы вячэрняе сьвятло, славім Айца, і Сына, і Сьвятога Духа — Бога. Дастойна ёсьць на ўсякі час чыстымі галасамі пяяць хвалу Табе, Сыне Божы, што даеш жыцьцё: дзеля гэтага сьвет славіць Цябе.

Адразу відаць, што тэкст № 3 далёка адыходзіць ад арыгінальнага грэцкага і ад царкоўнаславянскага. У прыватнасьці, царкоўнаславянскаму слову свhтъ (па-грэцку φῶς) у беларускай мове адказвае слова сьвятло, а беларускі сьвет (па-грэцку κόσμος) перакладаецца на царкоўнаславянскую мову словам міръ. Але гэта не адзінае скажэньне арыгінальнага тэксту. Сьвяты Базыль, які — разам са сваім братам Рыгорам Ніскім і прыяцелем Рыгорам Назьянскім, — першы распрацаваў і сфармуляваў вучэньне Царквы пра Сьвятую Тройцу, прыводзіў гімн «Сьвятло лагоднае…» як доказ таго, што гэтае вучэньне поўнасьцю супадае з традыцыйнай вераю ў Бога ў Тройцы адзінага, што існавала ў Сьвятой Царкве ад самага пачатку. Можна сказаць, што гэта адзін з раньніх прыкладаў прымяненьня прынцыпу «lex orandi, lex credendi» (закон малітвы — закон веры). Дзеля гэтага ў фразе «славім Айца, і Сына, і Сьвятога Духа — Бога», кожнае слова важнае: адкінуўшы адно э іх (у гэтым выпадку «Бога»), скажаецца ўвесь сэнс.

Гэтыя два прыклады паказваюць, што для перакладчыка літургічных тэкстаў не дастаткова ведаць самыя мовы: ён павінен мець добрую багаслоўскую падрыхтоўку і веданьне гістарычных абставінаў, пры якіх дадзены тэкст быў напісаны.

У першыя дні майго прабываньня ў Грэцкай калегіі ў Рыме была вяліка бура. Мае грэцкія сябры раптам ажыўлена пачалі крычаць: «Катаклізма, катаклізма!» Некалькі дзён пазьней некаторыя малодшыя студэнты, як гэта бывае, крыху дурэлі на панадворку калегіі, і старэйшы студэнт сказаў ім супакоіцца, бо «космос влепі» (сьвет глядзіць). Гэта мяне ўразіла. Для нас словы «катаклізм» ці «космас» маюць асаблівае значэньне, і таму мне было дзіўна пачуць іх з вуснаў маладых людзей, як нешта штодзённае, звычайнае. З таго часу я пачаў прыглядацца больш дакладна да іншых словаў у хрысьціянскай багаслоўскай тэрміналёгіі, і знайшоў, што большасьць з іх была адаптацыяй штодзённых слоў. Сьвяты Павал быў асабліва добрым у гэтай адаптацыі. Ён першы, напрыклад, пачаў ужываць слова ὑπόστασις, якое было вядомае ў грэцкай мове ў розных значэньнях у штодзённым ужытку і ў філязофіі. У лісьце да Гэбрэяў ён кажа, што Хрыстос ёсьць Χαρακτήρ ὑποστάσεως (па-лаціне «figura sustantiae», або «вобраз існасьці») [15] Бога (Гэб. 1: 3). Такім чынам слова, нават самае звычайнае, здольнае набыць іншае, «глыбейшае», значэньне ў залежнасьці ад прадмету, да якога яно адносіцца.

Гэта дало мне шмат да думаньня, калі я ўзяўся за пераклад. Кожная мова мае свае багатыя скарбы і, перш як рабіць запазычаньні з іншых моваў, — а бяз іх ніводная мова ня можа абыйсьціся, — трэба старацца выкарыстаць іх. Несумненна, ёсьць запазычаньні, якія бытуюць ў нашай мове доўгі час і сталіся яе неад’емнай часткаю. Такім ёсьць, напрыклад, слова «царква», якое, — як і ангельскае «church» і нямецкае «Kirche», — у канцовым выніку паходзіць ад грэцкага Κύριος, або κυριακός. Таму ўводзіць слова «Эклезія» (між іншым, таксама грэцкага паходжаньня), або ствараць новае тыпу «субожні» няма патрэбы.

Грэцкае слова εὐλογεῖν (перш. асоба адзін. ліку εὐλογέω) сустракаецца вельмі часта ў літургічных тэкстах і азначае даслоўна «казаць добрае слова (пра некага), хваліць». У лацінскай мове яму адказве слова benedicere, а ў царкоўнаславянскай благословлять, благословить. Пераклад гэтага слова стварае немалыя цяжкасьці. Можна было б пакінуць царкоўнаславянскае «благасловіць» (не «благаславіць»), калі б ня тое, што слова «благі» ў беларускай мове мае адмоўнае значэньне («Тлумачальны слоўнік беларускай мовы» дае іх аж сем!). Таму ад даўжэйшага часу вядуцца спробы замяніць яго нейкім іншым. Некаторыя аўтары ўжываюць слова «багаславіць», але гэта мяняе першапачатковы сэнс. Слова «дабрасловіць» (не «дабраславіць»!) аддае добра сэнс, але яно ня вельмі мілагучнае. І вось аднойчы выпадкам, чытаючы кнігу Рыгора Барадуліна «Адам і Ева», у вершы «Мая Бацькаўшчына» я натрапіў на наступныя радкі:

Ты бласлаўляла даланёй кляноваю
Сваіх сыноў.
Сьлязамі дабяла
Бяліла лён у сьвітку Каліноўскаму
І Нёмнам ў сны Ўрублеўскаму плыла [16].

Слова «бласлаўляла» зачаравала мяне сваёй мілагучнасьцю і, калі так можна сказаць, беларускасьцю (хоць этымалёгію ягоную няцяжка ўстанавіць). Ад гэтага часу я вырашў ужываць яго пасьлядоўна ва ўсіх маіх перакладах. Пазьней я сустрэў яго ў творах іншых аўтараў, у тым ліку Янкі Купалы [17]. Яно таксама зафіксаванае ў «Тлумачальным слоўніку беларускай мовы [18]. Нешта падобнае здараецца і ў іншых мовах. Напрыклад, у францускай мове лацінскае слова «benedicere» прыняла форму «bénir».

Між іншым, няма ніякай патрэбы ўводзіць у беларускую мову слова «благадаць», калі ў ёй ёсьць прыгожае слова «ласка», якое сустракаецца ўжо ў Францішка Скарыны, напр. у малітве да ўкрыжаванага Ісуса ў «Малой падарожнай кніжцы» (Вільня 1522 г.):

«Збавителю наш Господн Ісусе Христе, вижу Тя на кресте висяща, для превеликое милости юже имел еси к роду человеческому… Серце имаши отворено, хотяй ласку свою всем дати… Ныне молю ти ся … услыши и прими молитвы моя, подай мне ласку свою, и пригорни мя к собе, и буди при мне в час страшное и горкое смерти моея. Аминь» [19].

У беларускай мове словы з прыстаўкаю прэ- (пра-) тыпу «прамудрасць» або «прэсьвятая» гучаць як чужыя. Дый няма ніякай патрэбы іх ужываць: куды прасьцей і прыгажэй казаць казаць «мудрасьць», «найсьвятая» або «найсьвяцейшая». Асобна трэба сказаць пра слова «прэпадобны». У царкоўнаслвянскай мове «преподобный» зьяўляецца перакладам грэцкага ὅσιος, — аднаго з трох словаў са значэньнем сьвятасьці (два іншыя — ἅγιος і ἱερός), — што азначае «пабожны, багабойны, пачэсны». Слова «пачэсны» найбольш прыдатнае ў нашым выпадку. Польскае слова «вялебны» (wielebny) азначае тое самае, што і «пачэсны», і таму няма ніякай патрэбы ўводзіць яго ў нашую мову, як гэта апошнім часам робяць некаторыя аўтары.

Такім чынам, трэба ўжывацьзапазычаньні вельмі абачліва, каб не ператвараць мову ў царкоўную «трасянку». Калі ідзе пра наватворы, то і тут асьцярожнасьць не пашкодзіць. З другога боку, ня трэба баяцца ўводзіць новае слова, калі на гэта існуе патрэба: важна, каб яно было ў духу мовы. Як прыклад няўдалага наватвору, які не прыжыўся, можа служыць вышэй узгаданая «субожня». Да ўдалых належыць несумненна «сьвятар», створаны на ўзор такіх словаў як «змагар», «пясьняр», «уладар» і інш. Больш мілагучнае і беларускае за «сьвяшчэньніка» (а тым больш «ксяндза»…), гэтае слова ўжо прыжылося ў мове, і няма сумніву, што ягонае ўжываньня будзе пашырацца.

Вось толькі некалькі прыкладаў практычных праблемаў, якія сустракаюцца ў працы над перакладамі літургічных тэкстаў.

Мой першы намер быў зрабіць пераклад адной Літургіі сьвятога Яна Залатавуснага. 3 поступам працы расла ахвота. Вось пералік галоўных тэкстаў, перакладзеных на беларускую мову:

1. Літургіі сьв. Яна Залатавуснага, Базыля Вялікага і Раней асьвячаных дароў.

2. Службы дзённага кругу: вячэрня, павячэрніца, ютрань, кананічныя гадзіны.

3. Службы нядзельныя васьмі тонаў поўнасьцю.

4. Службы велікапоснага і велікоднага перыядаў (службы Вялікага і Сьветлага тыдняў поўнасьцю).

5. Службы на ўсе сьвяты Гасподнія і Багародзіцы, а таксама вялікіх сьвятых (напр. Нараджэньне сьв. Яна Хрысьціцеля, сьвятых апосталаў Пятра і Паўла), у тым ліку тых, якія існуюць толькі ў славянскім варыянце (Покрыва Багародзіцы, сьв. Еўфрасіньні Полацкай, сьв. Язафата).

6. Сьвятыя тайны: хрост і мірапамазаньне, шлюб, алеепамазаньне хворага.

7. Парадак пахаваньня памерлага і служба за памерлых (г. зв. паніхіда).

8. Прынагодныя службы: Акафіст Імю Ісусаваму (з «Малой падарожнай кніжкі» Скарыны); Акафіст Найсьвяцейшай Багародзіцы; Малебны канон Багародзіцы; малебныя службы на розныя нагоды, у тым ліку малебен за Беларусь.

9. Розныя патрэбы: асьвячэньне крыжа, іконы, новага дому г. д.

Беларускія літургічныя тэксты былі часова зацьверджаныя Кангрэгацыяй для Усходніх Цэркваў у Рыме ў 1994 г. На пачатку гэтага юбілейнага году, пасьля пяцігадовага пробнага перыяду, яны атрымалі канчатковае зацьверджаньне. Такім чынам, на сёньняшні дзень яны зьяўляюцца афіцыяльнымі тэкстамі, якімі карыстаецца Беларуская Грэка-Каталіцкая Царква на Бацькаўшчыне і ў дыяспары.

Безумоўна, праца ня скончаная. Цяперашнія пераклады далёкія ад дасканаласьці, але перакладчык адчуваў, што для яго прыйшоў час затрымацца, маючы на ўвазе лацінскую прыказку «дасканалае — вораг добрага.» Хочацца спадзявацца, што хутка зьявяцца новыя, лепшыя пераклады. Трэба было б таксама ў наш экумэнічны век навязаць супрацоўніцтва з братамі рыма-каталікамі і праваслаўнымі, асабліва дзеля ўзгадненьня тэрміналёгіі. Выглядае дзіўна і несамавіта, калі ў залежнасьці ад канфэсыйнай прыналежнасьці на адно паняцьце ўжываюцца тры словы, напр. «Госпад», «Гасподзь» і «Пан». Некалі Чэрчыль сказаў, што ангельцы і амэрыканцы — дзьве нацыі, якіх дзеліць супольная мова. Нешта падобнае можа стацца з беларусамі.

Кожная мова — гэта нешта адзінае і непаўторнае, яна ёсьць, як прыгожа сказаў Францішак Багушэвіч, «адзежаю душы» [20]. Адносіны да якой колечы мовы — найлепшы паказчык нашых адносінаў да народу, які зьяўляецца яе носьбітам. Пра гэта трэба памятаць кожнаму, асабліва Сьвятой Царкве, заснаванай Госпадам нашым Ісусам Хрыстом для збаўленьня душаў людзкіх. Варта прыгадаць яшчэ адзін сказ Багушэвіча: «Наша мова для нас сьвятая, бо яна нам ад Бога даная, як і другім добрым людцам» [21].

Хрыстос загадаў сваім вучням: «Ідзеце навучайце ўсе народы, хрысьцячы іх у імя Айца, і Сына, і Сьвятога Духа, і вучыце іх захоўваць усё, што Я сказаў вам. І вось Я з вамі да сканчэньня сьвету» (Мц. 28: 20}. Для спаўненьне гэтага вялікага заданьня, вучні Хрыстовыя ў дзень Сёмухі атрымалі ад Сьвятога Духа дар моваў, так што людзі, якія з розных краінаў былі сабраўшыся тады ў Ерусаліме, дзівіліся і казалі адзін аднаму: «Як гэта кожны з нас чуе сваю родную мову?… Усе мы чуем, як яны (г. зн. вучні) абвяшчаюць на нашых мовах веліч Божую» (Дз. 2: 8, 11). Францішак Скарына ў сваёй прадмове да «Дзеяньняў сьвятых Апосталаў» (Вільня 1525) так піша пра гэта:

«Для прарокаў быў дадзены дух, каб адзінай габрэйскай або хальдэйскай моваю прапаведавалі людзям. А для апосталаў і тых, што вераць у Хрыста, быў дадзедны Дух Сьвяты, каб абвяшчаць на ўсіх мовах, што ёсьць пад сонцам, праўду Божую, слова збаўленьня і валадарства нябеснае» [22].

Такім чынам, ад самага пачатку ўсе мовы былі аднолькава прымальныя і добрыя для пашырэньня весткі пра валадарства Божае. На практыцы, аднак, ня ўсё выглядала так проста. Сьвятыя Кірыла і Мятод у сваёй працы над перакладамі сьвятых тэкстаў на славянскую мову мелі шмат праціўнікаў, якія, сярод іншага, цьвердзілі, што толькі габрэйская, грэцкая і лацінская мовы, — на якіх быў зроблены Пілатам напіс на крыжы Гасподнім, — годныя для хвалы Божай. На шчасьце, папа Гадрыян ІІ не паслухаўся гэтых і падобных ім доказаў: у 868 г. ён адобрыў працу сьвятых братоў, паклаўшы скрутак з тэкстамі іхніх перакладаў на алтары ў царкве Багародзіцы «Фатні» ў Рыме (цяпер базыліка Santa Maria Maggiore).

У нашыя дні няма ўжо бадай нікога, хто б адмаўляў людзям права хваліць Бога на роднай мове. Хіба толькі на Беларусі, дзе ёсьць яшчэ нямала такіх, што супраціўляюцца ўжываньню беларускай мовы ў царкве. Але робяць яны гэта, зыходзячы з меркаваньняў, якія ня маюць нічога супольнага з рэлігіяй. Між іншым яны любяць паклікацца на сьвятых Кірылу і Мятода, кажучы, што «славянская мова для нас не чужая.» Несумненна, Кірыла і Мятод вельмі блізкія і дарагія для ўсіх нас: у гімне на вячэрняй службе ў іхні гонар яны называюцца «хвалою славянаў», дзякуючы якім «мы, вызваленыя ад д’ябальскай спакусы і цемры грахоўнай, атрымалі дабравешчаньне Хрыстова і спазналі спрадвечнае Слова» [23]. Яны таксама стварылі ўмовы для славянскіх народаў разьвіць свае духоўныя скарбы і заняць належнае месца сярод іншых народаў сьвету. Гэта прызнаў і цяперашні папа Ян Павал ІІ, калі абвесьціў іх у 1980 г. апекунамі Эўропы. Для нас сьвятыя браты зьяўляюцца прыкладам сапраўднага апостальскага служэньня Богу і людзям, і мы выкажам найлепш нашую павагу і ўдзячнасьць да іх, калі станемся іхнімі пераймальнікамі, стараючыся пашыраць вестку пра валадарства Божае сярод людзей у найбольш даступнай для іх форме, гэта значыць на роднай мове.

Ня так даўно нехта сказаў, што на беларускай мове можна толькі размаўляць, але на ёй нельга выказаць нічога глыбейшага. Вось прыклад, як можна з глыбокадумным выглядам гаварыць бязглузьдзіцу. Галоўная мэта кожнай мовы — размаўляць, быць сродкам зносінаў між людзьмі. Беларуская мова ў гэтым не выключэньне. На ёй можам размаўляць ня толькі між сабою, але з самім Богам.

Лёндан, травень 2000 г.

(c) "Беларусіка - Альбарутэніка", 18, с.29-38.

а.А.Надсан, "Працягваючы справу сьвятых апосталаў славянаў (развагі перакладчыка літургічных тэкстаў", у: "Хрысьціянства і беларуская культура: матэрыялы ІІІ міжнароднага кангрэса беларусістаў  "Беларуская культура ў дыялогу цывілізацый", Мінск, 2000" (Беларусіка-Альбарутэніка, 18), Мн. Беларускі кнігазбор, 2001, сс.29-38

[1] Казімір Сваяк. Мая ліра. Вільня, 1923. С. 41.

[2] Якуб Колас. Новая зямля. Мн., 1968. С. 286.

[3] Ἵερατικόν. Рым, 1950. С. 110.

[4] Іерейскїй молитословъ. Рым, 1950. С. 245

[5] Служба Божая або сьв. Літургія сьвятога Яна Залатавуснага / Апрацаваў В. П. Чыкаго, 1958. С. 21.

[6] Службоўнік.Таронта, 1980. С. 42.

[7] Службоўнік. Другое выданьне. Таронта, 1994. С. 42.

[8] Боская Літургія між сьвятымі Айца нашага Яна Залатавуснага: Кніга для сьвятара. Тэкст папраўлены. Лёндан, 1999. С. 21.

[9] M. J. Rouet de Journel, Enchiridion partisticum. Friburg, 1959. P. 691.

[10] Denzinger H., Schonmetxer A.. Enchiridion symbolorum. Friburg, 1965. P. 108.

[11] Ἵερατικόν. Рым, 1950. С. 15.

[12] Іерейскїй молитословъ. Рым, 1950. С. 279.

[13] Службоўнік. Другое выданьне. Таронта, 1994. С. 189.

[14] Вячэрня. Тэкст папраўлены і пашыраны. Лёндан, 1999. С. 14.

[15] Гл.: Moulton J. M., Milligan G. The Vocalbulary of the Greek Testament, illustrated from the Papyri and other non-literary Sources. London, 1972. P. 659.

[16] Барадулін Рыгор. Адам і Ева. Мн., 1968. С. 130.

[17] Слоўнік мовы Янкі Купалы / Рэд. У. Анічэнка. Мн., 1997. Т. 1. С. 137.

[18] Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: У 5 т. Мн., 1977. Т. 1. С. 384.

[19] Паводле паасобніка «Малой падарожнай кніжкі» у Каралеўскай бібліятэцы ў Капенгагене. Мікрафільм у Бібліятэцы Ф. Скарыны ў Лёндане.

[20] Гл.: Багушэвіч Францішак. Творы. Мн., 1998. С. 22.

[21] Тамсама. С. 21.

[22] Гл.: Скарына Францыск. Творы. Мн., 1990. С. 104.

[23] Выбраныя службы з мінэі. Травень / Пер. А. Надсана (Лёндан), 2000. С. 16.